SỐ LƯỢT TRUY CẬP

4
3
7
0
5
6
4
7
Đất và người Kon Tum Chủ Nhật, 16/09/2018, 16:45

Tài nghệ chỉnh chiêng

Để bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số trong cộng đồng, thời gian qua, nhiều lớp dạy đánh cồng chiêng đã được tổ chức.Tuy vậy, tài nghệ chỉnh chiêng của các nghệ nhân cao niên thì dường như vẫn chưa được quan tâm khơi mở để trao truyền tiếp nối. Vì lẽ đó, lớp dạy chỉnh chiêng ở làng Long Loi, thị trấn Đăk Hà, huyện Đăk Hà do Nghệ nhân ưu tú A Thăk chỉ dạy, hướng dẫn thực sự là điểm nhấn ý nghĩa trong nỗ lực giữ gìn văn hóa dân gian.


 Nghệ nhân ưu tú A Thăk giỏi “lên dây” cho cồng chiêng

Giỏi chế tác, biểu diễn các nhạc cụ dân tộc bằng tre nứa, song với đồng bào các dân tộc thiểu số Bắc Tây Nguyên, cồng chiêng linh thiêng và đậm đà bản sắc lại không thể tự làm ra mà chỉ được tiếp nhận sử dụng. Theo dòng chảy trao truyền, cồng chiêng được chuyển từ vùng này sang vùng khác, đưa từ cộng đồng này sang cộng đồng khác, từ nhà này sang nhà khác... Quá trình vận chuyển và thời gian sử dụng khiến cồng chiêng bị chệch “nốt”, lạc “tông”, rất cần được chỉnh sửa lại cho đúng nguyên “gốc”. Có như vậy, cồng chiêng mới thực sự là tiếng nói của tâm linh, tâm hồn con người; thể hiện ước vọng vươn tới cuộc sống yên bình, phồn thịnh của cộng đồng.

Theo Nghệ nhân ưu tú A Thăk, người chỉnh chiêng không những trước hết phải là người giỏi đánh cồng chiêng mà còn có khả năng cảm âm bẩm sinh, “thiên phú” và kỹ thuật đặc biệt điều khiển nhạc cụ. Nhiều người nghe chiêng, biết chiêng chuẩn âm, đúng tông, hay lạc nốt, chệch bậc...; nhưng chỉ rất ít người có thể “chữa” được những sai lạc, khiếm khuyết này. Người chỉnh chiêng hay còn gọi là người “ lên dây” cho cồng chiêng thực sự là bậc thầy nắm giữ hồn cốt và dẫn dắt âm thanh của nhạc cụ độc đáo.
 
Để chỉnh chiêng, dụng cụ đơn giản của các nghệ nhân gồm chiếc búa nhỏ và cái dùi. Riêng Nghệ nhân ưu tú A Thăk, bằng kinh nghiệm thực tế của mình, còn có thêm một miếng đá mỏng, được gọi là “Búa trời”. Chiếc búa nhỏ để chỉnh chiêng của người Rơ Ngao (Ba Na) hình chữ T, tiếng mẹ đẻ là “tơ múc”. Trước đây, “tơ múc” được làm bằng đồng, sau này, phổ biến bằng sắt. Một đầu chữ T được gõ xuống mặt chiêng (cồng); một đầu nhỏ hơn hướng lên trên. Cái dùi (Tơ nu) được làm từ đoạn gỗ dài chừng một gang tay. Dùi tốt và bền nhất thường được chọn bằng gỗ trắc. Để bảo vệ búa và dùi, đồng thời thao tác nhẹ nhàng, êm ái trong quá trình chỉnh chiêng, nghệ nhân A Thăk đã khéo léo dùng dây cao su bọc quanh phần thân hai dụng cụ này.
 
Chỉ dạy chỉnh chiêng cho các nghệ nhân Kon Trang Long Loi
 
Dùi dùng để gõ lên mặt chiêng (hay cồng) để thử độ chuẩn, xem lạc tông, chênh nốt ở chỗ nào. Khi đã phát hiện ra “bệnh” của tiếng chiêng (cồng), mới dùng búa từ từ gõ vào để “đưa” nốt đó về mức chuẩn, “đưa” tiếng chiêng (cồng) về đúng tông. Với Nghệ nhân ưu tú A Thăk, miếng đá nhỏ, mỏng mà ông trân trọng gọi là búa trời (Chôn bô tơ múc) có tác dụng rất đặc biệt, khi được dùng mài nhẹ trên mặt chiêng để điều chỉnh âm thanh.
 
Cồng - tiếng Rơ Ngao (Ba Na) là “goong”, trong một bộ cồng chiêng phổ biến 3 chiếc, song cũng có bộ gồm 4 chiếc. Chiêng là “ching”, một bộ thường 8 chiếc, nhưng cũng có khi 10, 11 chiếc. Cũng theo nghệ nhân A Thăk nhiều năm kinh nghiệm “lên dây” cho cồng chiêng, để chỉnh chiêng, trong bộ cồng chiêng, nghệ nhân thường chọn một chiếc chiêng không bị chênh, phô để làm “mẫu” và điều chỉnh những chiếc bị lạc âm, chệch bậc theo chuẩn này. Chiếc chiêng (cồng) cần chỉnh cũng được nghệ nhân nâng niu, đặt vào người trong một tư thế thích hợp.
 
Mang tính đặc thù về chuyên môn rất cao nên từ trước đến nay, chỉnh chiêng chỉ được ký thác vào tay những nghệ nhân “tinh hoa”. Thường mỗi làng chỉ có một nghệ nhân chỉnh chiêng, hay nghệ nhân chỉnh chiêng của làng này đồng thời chỉnh chiêng cho các làng khác. Họ  thực sự là “báu vật” của cộng đồng. Theo thời gian, các nghệ nhân chỉnh chiêng ngày càng tuổi cao sức yếu. Nếu được quan tâm tạo nguồn tiếp nối, những bậc thầy thực thụ trong lĩnh vực này sẽ không bị hao hụt, thưa vắng, ảnh hưởng đến nỗ lực bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên - Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại./.
 
                                                 Bài, ảnh: Nghĩa Hà

Số lượt người xem: 2551 Bản inQuay lại
Xem theo ngày Xem theo ngày
  • Măng Đen vị thế mới trên bản đồ du lịch Việt Nam
Tìm kiếm